Duinen als zandmachines?

Binnen Natuurlijk Veilig besteden we veel aandacht aan duinen. Want zandsuppleties spelen ook een rol bij de ontwikkeling van dit bijzondere landschap. Ecoloog Evert Jan Lammerts houdt zich hier voor Staatsbosbeheer mee bezig. Binnenkort begeleidt hij een extra onderzoek dat zich hier op richt.

Portret Evert Jan Lammerts, Staatsbosbeheer

Portret Evert Jan Lammerts, Staatsbosbeheer

Onder de naam “Ruimte voor Zand” neemt het Kennisnetwerk Ontwikkeling en Beheer Natuurkwaliteit (OBN) de functies van het duinlandschap voor natuur en veiligheid onder de loep. Landschapsecologen, geomorfologen en andere specialisten brengen de meerwaarde van natuurlijke dynamische processen voor de lange-termijn-relaties in beeld. In dit kennisnetwerk is een groot deel van de diverse Nederlandse beleidsverantwoordelijken, beheerders en onderzoeksinstanties betrokken. Het OBN-deskundigenteam Duin en Kust, dat al heel veel kustonderzoek  uitvoerde, speelt een begeleidende rol in het onderzoek.

Duinen zijn vaak mensenwerk

Wat gaan ze precies onderzoeken? Evert Jan: ‘Er is al vrij veel bekend over de duinen en het duinlandschap. Maar een aantal dingen weten we nog niet: vooral hoe zand zich verspreidt vanuit de duinen. En hoe we die dynamiek dan eventueel kunnen gebruiken om zand aan te vullen.’ Evert Jan geeft aan dat duinen jarenlang vooral een technisch instrument waren. ‘Langs de hele Nederlandse kust werden stuifdijken “aangelegd” als een beschermingswal tegen de zee. Jaar na jaar hoogden we deze zanddijken op door het plaatsen van Riet- en takkenschermen en het beplanten met helmgras om zand in te vangen en op zijn plek te houden.’

Stuifduinen vervangen door zandsuppleties

Die aanpak is niet per se fout, geeft hij aan. ‘Het heeft ons land natuurlijk veel goeds gebracht, voor veiligheid gezorgd.’ Evert Jan vervolgt: ‘Vooral langs de Noordzeekust zijn zo veel kilometers aan duinen door mensen gemaakt. Het heeft veel tijd en middelen gekost om ze in goede staat te houden. Je kunt je afvragen of we dat niet beter kunnen aanpakken, door op sommige plekken de natuur en de elementen meer hun gang te laten gaan. Belangrijke stappen zijn al in 1990 gezet door stuifdijken te “vervangen” door zandsuppleties. De natuurlijke elementen (wind en water) zorgen sindsdien dat het zand op spontane wijze het achterland aanvult.’

Tapuit komt terug

Inmiddels blijkt dat niet alleen de veiligheid daarbij gebaat is maar dat deze dynamiek ook dieren en planten in het duinlandschap ten goede komt. Voorbeelden daarvan zijn de toename van plantensoorten van natte duinvalleien en zout- zoet-overgangen. Ook de insectenrijkdom lijkt toe te nemen. Evert Jan: ‘Op enkele dynamische locaties zien we ook de Tapuit terugkomen. Die vogelsoort was vroeger heel karakteristiek voor droge duinlandschappen.’

Wind, stroming en water

Het is de bedoeling In “Ruimte voor zand” meer inzicht te krijgen in de effecten van dynamiek in de verschillende trajecten langs de Nederlandse kust. Door bijvoorbeeld openingen in een duinenrij te laten ontstaan, kan zand zich beter van en naar het kustfundament verplaatsen, wat de kust mogelijk veiliger maakt. Maar werkt dat nu overal op dezelfde wijze en wat zijn de verwachtingen van het toepassen van verschillende suppletiemethoden? ‘Hoe dat precies werkt, willen de onderzoekers doorgronden, zowel aan de hand van de natuurlijke processen (bijvoorbeeld voor de Waddeneilanden) als aan de hand van analyses van uitgevoerde suppleties. Evert Jan: ‘Kunnen we van duinen zandverspreidingsmachines maken die zowel de veiligheid als de natuur helpen? De dynamiek van de wind, de stroming, het zoete en zoute water; al die factoren spelen mee in het duinlandschap. Wij willen uiteindelijk voor verschillende kusttrajecten tot modellen komen waarin dat samenspel duidelijk wordt en waarop we dan kunnen inspelen.’

Ecologisch afwisselender en veiliger

Hij ziet volop kansen om samen te werken met Natuur Veilig, waarin ook duinonderzoek is verricht. ‘Ik denk dat we veel van elkaar kunnen leren. De contacten zijn er al, en concreet denk ik dat veel gegevens die Natuurlijk Veilig al verzamelde, zoals luchtfoto’s en metingen, ook voor ons zeer nuttig zijn. Door die data te combineren, verwacht ik dat we nog veel meer leren over het duinlandschap. Zo leggen we samen de basis voor een ecologisch afwisselender en veiliger kust.’ Het “ruimte voor Zand” onderzoek zal dit voorjaar uitgezet worden en 4 jaar doorlopen. Het onderzoeksprogramma van Natuurlijk Veilig loopt tot 2021.